Klasyczne formy fizykoterapii (rodzaj zabiegów fizjoterapeutycznych z wykorzystaniem bodźców fizykalnych) coraz częściej zastępowane są przez nowoczesne technologie i aparaturę do zabiegów leczniczych. Jedną z obecnie wiodących na rynku form leczenia wielu jednostek chorobowych jest fala uderzeniowa. Kilka zabiegów z użyciem aparatów do fali uderzeniowej z powodzeniem zastępuje kilkutygodniowe sesje z wykorzystaniem fizykoterapii klasycznej. Oczywiście nie każdy zabieg jest do zastąpienia, jak również nie w każdym przypadku można zastosować falę uderzeniową (patrz: przeciwwskazania) dlatego nie umniejszamy wartości fizykoterapii standardowej, a jedynie chcemy przedstawić nowoczesne rozwiązanie w leczeniu powszechnych problemów w obrębie narządu ruchu.

Już w latach 80-tych wykorzystywano falę uderzeniową w medycynie. Początkowo stosowana w urologii w celu kruszenia kamieni nerkowych (ESWL- Estracorporeal Shockwave Lithotripsy). Na przestrzeni lat rozwój technologii pozwolił na ewolucję aparatury, a badania naukowe ukazały korzystny wpływ użycia fali uderzeniowej także w leczeniu schorzeń narządu ruchu (ESWT-Extracorporeal Shockwave Therapy). Pod koniec lat 90-tych wykonano pierwsze zabiegi z użyciem tej formy terapii w ortopedii.

Jak powstaje fala uderzeniowa?

Terapia falą uderzeniową wykorzystuje działanie fali mechanicznej. Fala charakteryzuje się skokowym ciśnieniem, wysoką amplitudą oraz brakiem okresowości. Prędkość  rozchodzenia fali uderzeniowej w przestrzeni jest większa od prędkości rozchodzenia się fali akustycznej. Fale uderzeniowe można podzielić ze względu na rodzaj generowanej energii na niskoenergetyczną (LESWT) i wysokoenergetyczną (HESWT). Badania dowodzą, iż lepsze efekty osiągane są przy stosowaniu fali niskoenergetycznej.

Dostępne są różne źródła energii generujące falę uderzeniową: pneumatyczna (pocisk pneumatyczny), elektryczna (piezoelektryczna), elektromagnetyczna, elektrohydrauliczna. Rodzaj ośrodka generującego zmianę ciśnienia warunkuje rodzaj aparatu do wykonywania zabiegów falą uderzeniową. Fale uderzeniowe można także podzielić ze względu na sposób generowanej energii: zogniskowaną (ESWT), rozchodzącą się promieniście (RSWT) i płasko rozchodzącą się (PSWT). W terapii narządu ruchu wykorzystuje się falę ESWT, który charakteryzuje się skupieniem energii w miejscu poddawanym zabiegowi. Poza obszarem skupienia energia fali jest bardzo mała i nie wywołuje żadnego efektu biologicznego. Tak aplikowana fala uderzeniowa daje możliwość terapeucie bardzo precyzyjnego działania.

Oddziaływanie fali uderzeniowej na tkanki

Przejście fali uderzeniowej przez ciało stałe powoduje zmiany stanu fizycznego danego obszaru. Może spowodować przesunięcia atomów, zmiany poziomów energetycznych elektronów lub  zmianę bilansu energii wewnętrznej. Optymalna skuteczność działania fali następuje kiedy strumień energii zogniskowany jest na niewielkim obszarze. Dobrze uwodnione tkanki miękkie (mięśnie, ścięgna, więzadła, torebka stawowa) zapewniają dobrą propagację fali uderzeniowej nie ulegając przy tym uszkodzeniu. W kontakcie z materiałem twardszym (kamieniem, złogiem, zwapnieniem) fala wywołuje w jego obszarze naprężenia (ściskające i rozciągające) powodując pękanie i kruszenie. Pozostał skutki działania fali są efektem zjawiska kawitacji.

Fala uderzeniowa w rehabilitacji

Wykorzystanie fali uderzeniowej w rehabilitacji opiera się głównie na jej działaniu regeneracyjnym oraz analgetycznym. Regeneracja tkanek na skutek oddziaływania fali uderzeniowej oparta jest na kolejno następujących po sobie procesach zapoczątkowanych poprzez zmianę ciśnień. W jej następstwie dochodzi do mikrouszkodzeń, w miejscu oddziaływania, na skutek czego pobudzone zostają mechanizmy regeneracyjne. Organizm niejako zostaje gwałtownie stymulowany do naprawy. Powstają nowe naczynia krwionośne, wzrasta poziom czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego i następuje przebudowa tkanek.

Analgetyczne (przeciwbólowe) działanie fali nie zostało dokładnie wyjaśnione. Wskazuje się na zmniejszenie napięcia mięśni i tkanek co skutkuje poprawą krążenia i zmniejszeniem lokalnego stanu zapalnego, dzięki czemu dochodzi do zmniejszenia odczuć bólowych. Inna teoria mówi o wpływie na mediatory bólu (substancja P) – jej rozproszenie może ograniczać dolegliwości bólowe. Oddziaływanie falą uderzeniową na tkanki chorobowo zmienione niesie szereg dodatkowych korzyści jakimi jest przyspieszenie procesu gojenia, a także stymulacja produkcji kolagenu, poprawa metabolizmu i mikrokrążenia, a co za tym idzie korzystna przebudowa tkanek, szybsze usunięcie szkodliwych substancji oraz obniżenie poziomu histaminy i kwasu mlekowego.

 Także tkanka kostna może ulec korzystnym wpływom fali uderzeniowej poprzez jej oddziaływanie na aktywność osteoblastów (komórek kostnych) warunkujących prawidłowy wzrost kostny oraz regenerację w przypadku urazu. 

Rozbijanie złogów wapniowych (zwapnienia mięśni, ostroga piętowa)

Niezwykle istotnym z punktu widzenia ortopedii i rehabilitacji jest możliwość rozbijania przy użyciu fali uderzeniowej złogów wapniowych odkładających się w tkankach miękkich. Zwapnienia powstałe w tkankach są często przyczyną dolegliwości bólowych i ograniczeniem funkcjonalności narządu ruchu. Dzięki zastosowaniu fali uderzeniowej możliwe jest stopniowe rozbijanie i usuwanie powstałych zwapnień, a więc zmniejszenie tym samym bólu w obrębie tkanki i poprawa możliwości ruchowych.

Wskazania do stosowania fali uderzeniowej

Schorzeniami, które kwalifikują do leczenia z użyciem fali uderzeniowej to wszelkiego rodzaju urazy i patologie w obrębie mięśni, ścięgien, więzadeł czy torebek stawowych. Najczęściej występujące:

·         Ostroga piętowa;

·         Łokieć tenisisty;

·         Łokieć golfisty;

·         Kolano skoczka;

·         Kolano biegacza;

·         Przewlekłe entezopatie;

·         Bóle, urazy i stany zapalne ścięgna Achillesa;

·         Zespół mięśnia piszczelowego przedniego;

·         Zespół mięśni strzałkowych;

·         Zespół tarcia pasma biodrowo-piszczelowego;

·         Punkty spustowe;

·         Stany zapalne kaletek maziowych;

·         Wapniejące zmiany ścięgien i mięśni obręczy barkowej;

·         Stan zapalny ścięgien mięśni rotatorów stawu barkowego;

·         Lumbago, zespoły pseudokorzeniowe;

·         Wzmożone napięcie mięśniowe;

·         Stany pourazowe (po zejściu krwiaka);

·         W przebiegu leczenia trudno gojących się złamań;

·         Dorsalgia;

 

Przed przystąpieniem do wykonania zabiegu fali uderzeniowej należy bezwzględnie wykluczyć wszelkie przeciwwskazania do jej stosowania.

Przeciwwskazania do stosowania fali uderzeniowej

Terapia z wykorzystaniem fali uderzeniowej jest nieinwazyjną i bezpieczną metodą leczenia. Należy jednak pamiętać o przeciwwskazaniach. W przypadku ich wystąpienia zaleca się zaproponowanie innej metody leczenia lub odłożenie w czasie terapii z użyciem fali.  Najważniejsze przeciwwskazania to:

·         Ciąża;

·         Choroba nowotworowa;

·         Zaburzenia krzepnięcia krwi;

·         Trombocytopenia;

·         Stosowanie dużych dawek leków przeciwkrzepliwych;

·         Rozrusznik serca (w jego okolicy);

·         Infekcje i choroby skóry w obszarze zabiegu;

·         Ostre stany zapalne miejscowe i uogólnione;

·         Ostre i nagłe choroby układu krwionośnego (zawał serca do 3 miesięcy, migotanie przedsionków, arytmia) – wymagana konsultacja kardiologiczna;

·         Osteopenia i osteoporoza;

·         Dzieci do momentu zakończenia wzrostu kości;

Skuteczność leczenia

W licznych badaniach naukowych wskazuje się na wysoką skuteczność leczenia z użyciem fali uderzeniowej. Niewielka liczba zabiegów (2-6), a także krótki czas pojedynczej terapii (5-15minut) są kolejnymi cechami tego rodzaju zabiegów potwierdzającymi korzyści z ich zastosowania w leczeniu ortopedycznym i rehabilitacyjnym.